|
<<<20.BÖLÜM>>>
XX-DOĞA DOSTLARI
Çok iyi bir açık hava insanı olabilirsin, ama şu memeli hayvanlar
denilen dört bacaklı, kürklü, sıcak kanlı hayvanlardan birine onu
yakından izleyebilecek kadar yaklaştın mı hiç? Bu hayvanları yakından
sessizce izleyebilmenin ilk basamağı yaşadığın yerde hangi türlerin
bulunduğunu ve bu hayvanların alışkanlıklarını öğrenmektir. Bu hayvanlar
hakkında bilgi edin. Böylece doğa yürüyüşüne çıktığında izlemek
istediğin hayvanları nerede bulabileceğini öğreneceksin. İzlemeye,
izlenmesi kolay hayvanlarla başlayabilirsin. Bir sincapla işe başlamaya
ne dersin? Kamp yaptığın yerde ya da doğa yürüyüşünde küçük sevimli bir
sincaba rastlayabilirsin. Hemen olduğun yerde dur. Hiç kıpırdama. Elinin
tersini gürültülü bir öpücükle öp. Hiç belli olmaz meraklı sincap belki
de sana ona dokunabileceğin kadar yaklaşır. Doğa yürüyüşü sırasında
rastlayabileceğin bir diğer küçük hayvan da tavşandır. Korku içinde
kaçan bir tavşana her zaman rastlayabilirsin. Yeterince şanslı isen
tilkiyi ya da bir dağ keçisini veya geyiği izleme şansı da bulabilirsin.
Ana ayılara ve yaban domuzlarını karşı çok dikkatli olmalısın. Bu
hayvanlara onları yakından görebilecek kadar yakınsan çok fazla yakınsın
demektir. Hemen ve hiç ses çıkarmadan oradan uzaklaş. Özellikle yavrulu
bir anne ayı çok tehlikeli olabilir.
SÜRÜNGENLER
Bu hayvanlar soğukkanlı hayvanlardır. Ciğerleri vardır ve
zamanlarının çoğunu suda geçirenler bile bu şekilde solunum yapar. Çoğu
insanlar için yararlıdır (böcekler, solucanlar, salyangozlar). Hatta
zehirli olanlar bile tarla farelerini ve diğer kemirgenleri yiyerek
tarlalara zararlı hayvanlardan kurtarıp insanlara yararlı olurlar. Ama
sen yılanlar konusunda dikkatli ol. Çevrede yaşayan yılan türlerinin
araştır. Hangisinin zehirli hangisinin zehirsiz olduğunu öğren.
Kertenkeleleri bacaklı yılanlar olarak düşünebilirsin. Kertenkelelerin
ana yiyeceği solucan ve sineklerdir. Kaplumbağalar üç gruba ayrılır;
kuru alanlarda yaşayanlar, sularda yaşayanlar ve bataklıkta yaşamlarını
sürdürenler.
Yurdumuzda yaşayan deniz kaplumbağalarından carettaların ve yeşil
kaplumbağaların nesli bugün ne yazık ki tükenme tehlikesi ile karşı
karşıyadır.
HEM SUDA HEM KARADA YAŞAYABİLEN HAYVANLAR
Yaz mevsiminde obanla kamp yaparken kuşların melodileri ile
uyanırsın. Bu kanatlı dostlar hakkında bir şeyler öğrenmeye ne dersin?
KANATLI DOSTLAR
KUŞLARIN ÖNEMİ
Doğadaki dengenin korunmasında kuşların büyük önemi vardır. Örneğin
yırtıcı kuşlar, fare, tavşan gibi kemirgen hayvanları avlayarak
çoğalmalarına ve ekinlere zarar vermelerine engel olurlar. Sinekkapan,
kırlangıç gibi böcekçi kuşlar da böceklerin aşırı çoğalmalarını
önlerler.
Tohum ve meyvelerle beslenen kuşlar yedikleri bitki tohumlarını uzak
yerlerde dışkılarıyla birlikte atarak bitkilerin çoğalmalarına ve
yayılmalarına neden olurlar.
KUŞLARIN İNCELENMESİ
Kuşları daha iyi tanımak ancak onları doğada gözlemekle olur.
Başarılı bir gözlem için ilk kural sessiz ve sabırlı olmaktır. Ayrıca
kuşları daha yakından görebilmek için bir dürbün kullanabilirsin.
Çevrendeki kuş türlerinin adlarını ve sayılarını düzenli olarak
kaydedersen kısa zamanda hangilerinin göçmen, hangilerinin yerli
olduğunu anlayabilirsin. Tanıdıkça kuşların ilginç, değişik yönlerini
keşfedecek, onları sevecek ve dünyada yaşamaya hakkı olan tek canlı
türünün insan olmadığını göreceksin.
KUŞLARIN KARŞILAŞTIĞI TEHLİKELER
Her kuşun yaşamak ve neslini sürdürebilmek için bazı temel
gereksinimleri vardır. Bunların başında uygun yuvalanma yerleri, yeterli
yiyecek ve su bulabilecekleri doğal çevre ve güvenli bir ortam gelir.
Özellikle yuvalanma sırasında rahatsız edilmemeleri, göçler sırasında da
öldürülmeden giderecekleri yere varabilmeleri gerekir.
Ancak pek çok kuş türü bu tür gereksinimlerini karşılayamamış, son 300
yılda 70–80 kuş türü bir daha geri gelmemek üzere yok olmuştur. Bu yok
oluşun en büyük sorumlusu insandır. Günümüzde kuşlara ve genel olarak
doğal yaşama yönelik en önemli tehlike doğal çevrenin, yaşama
ortamlarının yok edilişidir. Ormanlar kesilmekte ve yakılmakta, sulak
alanlar kurutulmakta, bu ortamlardan başka yerlere uyum sağlayamayacak
kuş türleri yaşama alanlarının bozulması yüzünden giderek azalmaktadır.
Kuşlar, yiyeceklerine karışan zehirli sanayi atakları ve tarım ilaçları
yüzünden ölmekte, tankerlerden denizlere dökülen petrole bulanarak
uçamaz hale gelmektedir.
Binlerce kuş, insanlar tarafından avlanarak yakalanarak bilinçli bir
şekilde yok edilmektedir. Belirli ölçüler ve kurallar içinde yapılan
avcılığın yabani yaşama fazla bir zararı dokunmaz. Ama aşırı avlanma
sonucu doğanın kendini yenileme gücü asılmakta, ava hayvanları her geçen
gün azalmaktadır.
Dünyada sadece Fas ve Türkiye'de bulunan kelaynak (Geronticus eremita)
Şanlıurfa ilinin Birecik ilçesinde kuluçkaya yatmaktadır. 1950'lerde
sayıları yaklaşık 1.200 olan kelaynaklar, 1958'deki yüksek dozda DDT
ilaçlaması sonucu hızla azaltmışlardır. 1984'te sadece 10 tanesi yuva
yapabilmiştir.
Afrika ve Asya’nın ender kuşlarından olan yılanboyun (Anginga rufa)
yakın zamana kadar ülkemizde de yaşamaktaydı. Ana Amik Gölü’nün
kurutulmasından sonra yok olmuştur.
Kuşlara yönelik tehlikelerin en büyük sorumlusu olan insanlar bir yandan
da onları korumak, nesli tükenmekte olanları kurtarmak için çalışmakta,
bu amaçla ulusal ve uluslararası dernekler kurmakta, bilimsel çalışmalar
yürütülmektedir.
KUŞLARIN TEMEL ÖZELLİKLERİ
Kuşların uçarken gösterdikleri çeviklik ve hız kanat biçimlerine
göre değişir. Hızlı uçuşlar için uzun ve sivri kanatlar gerekirken geniş
kanatlı kuşlar havada daha uzun süre kalabilir. Kuşlar çiftleşmeden önce
çeşitli gösteriler yaparlar. Leyleklerin gagalarını takırdatmaları buna
güzel bir örnektir.
Bütün kuşlar çevrelerine, ondan en iyi yararlanabilecek biçimde uyum
gösterirler. Özellikle gaga ve pençeleri bu uyumun iyi bir
göstergesidir. Çulluklar ince gagalarını çamura daldırıp besin ararlar.Floryanin
tohum yemeye uygun gagası kısa ve kalındır. Yırtıcı kuşların gagaları
ise etleri koparabilecek kadar güçlüdür. Ağaçkakanlar ağaçlardaki
böcekleri bulmak için güçlü gagalarını keski gibi kullanırlar. Önde iki,
arkada iki parmağa sahip olan pençeleri de ağaç gövdelerine
tutunmalarını yarar. Türkiye'de yaşayan en uzun boylu kuş flamingo ile
en küçük kuş olan çalıkuşu arasındaki fark çarpıcıdır.
Büyük Martı (Gümüş Martı)- Larus Cachinnns (56-66cm.)
Balıktan çöpe kadar pek çok şeyle beslenen büyük martı kıyıların
temizleyicisidir. Denize yakın kayalıklarda toplu halde yuvalanır. 150
cm. kadar olan kanat açıklığıyla güçlü bir uçuşu vardır.
Ev Kırlangıcı- Delichon Urbaca (12.5 cm.)
Çamurdan yaptığı yuvasını genellikle çatı altlarına kurar. Öteki
kırlangıçlar gibi böcekle beslenir ve kışın güneye güç eder. Kuyruk
sokumundaki beyazlık ile im kırlangıcından (Riploria riporia) ayrılır.
Kır Kırlangıcı- Hirundo Rustica (19 cm.)
Çok hızlı bir uçuşu olan kırlangıç, havada ya da suyun üzerinde
yakaladığı böceklerle beslenir. Çamur ve otlardan yaptığı yuvasını bazen
binaların saçak altlarına kurar.
Saksağan- Rica Rica 846 cm.)
Bütün yurtta, hemen hemen her yerde son derece yaygındır. Alacalı
tüyleri ve çok uzun kuyruğuyla kolayca tanınır. Ağaçlarda büyük kubbeli
yuvalar yapar. Bulduğu parlak eşyaları yuvasına taşır.
Kaya Kartalı- Aguşla Chrysaetos (75-88 cm.)
Eşsiz bir uçucudur. Dağ yamaçlarında süzülerek tavşan ve benzeri
memelileri avlar. Sanılanın aksine koyun sürülerine saldırmaz. Son
yıllarda tarım ilaçlarının yoğun kullanımı nedeniyle nesli tükenmek
üzeredir.
BALIKLAR
Balık tutmayı sever misin? Kendi yaptığın olta ile bir gölün ya da
derenin kenarında oturmak hoşuna gider mi? Oltan yemi yutan balığın
hareketi ile titrediğinde heyecanlanır mısın? Balık tutmanın pek çok
yöntemi vardır. Bu yöntemlerden en kolayı bir gölün, denizin vb.nin
kenarından balık tutmaktır. Bunu için boyunun iki misli uzunluktaki bir
kamışa, bir mantara, bir kursuna ve bir kaç olta iğnesine ihtiyacın var.
Yem olarak solucan ya da çekirge kullanabilirsin. Bir kez balıkçılık
hastalığına yakalandığında balıkçılıkta ilerlemek ve balıklar ve
balıkçılık hakkında her şeyi öğrenmek isteyeceksin. Bu konuda uzman
kişilerden yararlanabilirsin. Bu kişiler sana balık isimlerini, hangi
balık için hangi yemi kullanman gerektiğini, hangi balığın nasıl
tutulacağını öğreteceklerdir.
BALIK ÇEŞİTLERİNDEN ÖRNEKLER
Alabalık: 12–25 cm. tatlı su balığı. Pembe noktalı, gri, altı beyaz,
lezzetli, az kılçıklı, silindirik yapıdadır.
Yayınbalığı: Akarsu ve durgun su balığı. Yassı, boyu 25 cm.–3 m. arası.
Pulsuz, koyu ve yeşil renkte parlak, kaygan, bıyıklı, kılçıksız.
Sazan: 15–75 cm. arası, tatlı su balığı. Altın sarısı renkte büyük
pullu, kılçıklı.
Aynalı (kalbur) Sazan: Kalkan balığına benzer. Yassı, yuvarlak, 15–50
cm. boyunda, kılçıklı, lezzetli, pulludur.
Hamsi: Gri, Karadeniz ve Marmara'da yaşar. 8–15 cm. boyunda ve yassı,
kılçıklı, lezzetlidir.
Mercan: Çok pembe, pullu, kılçıklı, boyu 10–20 cm. yassı, beyaz etli,
değerli, nadir. Ege, Marmara ve Akdeniz'de yaşar.
İzmarit: Pullu, tüm denizlerde yaşar. Gri, 8–15 cm. boyunda, yassı,
kılçıklıdır.
Kolyoz: Pulsuz, boyu 12–15 cm. silindirik yapısı var. Yeşil-gri çizgili,
beyaz etli, çok bulunur, büyüğüne uskumru denir. Kılçıksız, Akdeniz,
Karadeniz, Ege ve Marmara'da yaşar.
Kalkan: Karadeniz'de yaşar. Kılçıksız, beyaz etli, çok değerli. 20–15
cm. yuvarlak, yassı yapılı, gri renktedir.
ALTI BACAKLILAR
Açık havada yere eğilir, toprağa dikkatle bakarsan etrafta gezen
altı bacaklı küçük hayvanlar görürsün. Bu altı bacaklı hayvanların
vücutları üç bölümden oluşmuştur. Altı bacak ve bu üç bölüm böcekler
diye tanımlanan bu hayvanların ortak özelliğidir. Örümcekler bazen
böcekle karıştırılır ama örümceklere dikkatle bakarsan vücutlarının üç
bölümden değil iki bölümden oluştuğunu göreceksin, yani örümcekler
aslıda böcek grubundan değildir. Kelebekler ve pervaneler birbirine çok
az benzeyen güzel yaratıklardır. Her ikisinin de dört geniş kanadı
vardır. Kelebekler gündüz uçarlar. Başlarında anten ya da duyargaları
vardır. Bir yere kondukları zaman kanatlarını dik tutarlar. Pervaneler
ise gece uçarlar. Uçmadıkları zaman kanatlarını ya düz tutarlar ya da
vücutlarının etrafına sararlar. Başlarındaki antenler
kelebeklerindekilerden daha incedir. İplikimsi, tüy gibi bir görünüşe
sahiptir. Karıncalar ve arılar güzellikleri ile değil, çalışkanlıkları,
zekâları ile tanınırlar ve bir toplum içinde yaşar, insanların yaptığı
işleri yaparlar.
KIRIK KANATLILAR
Bu sınıftan olan böceklerin de arılarınki gibi dört kanadı vardır,
ama bu kanatlardan yalnızca ikisi uçmak içindir. Diğer iki kanat sert
kabuklar halindedir ve böcek uçmadığı zaman vücudu korur. Boyları 5 cm.
ile 6 mm. Arasında değişen bu böceklerin bazıları zararlı, bazıları ise
yararlıdır. Bu böceklerden yararlı olanlar zararlı böcekleri yer.
Bazıları ise topraktaki ölü yapıları temizler. Ilık yaz gecelerinde
görebileceğin ateş böcekleri de bu tür böceklerdendir. İki kanatlı
böceklerden olan karasinek ve sivrisinekler insanlar için en zararlı
olan böceklerdir. Karasinekler tifonun, sivrisinekler ise sıtmanın
yayılmasına neden olur.
Çekirgeler ve ağustos böcekleri müzisyen böcekleridir. Bu böcekler
kanatlarını birbirine sürterek sanki keman çalarlar. Biraz araştırma ile
daha pek çok çeşidinin olduğunu göreceğin böceklerin bazıları ağaçlar,
ürünler ve insanlar için çok zararlıdır. Bazı türler ise insanlara
yardımcı olarak bu durumu dengeler.
AĞAÇLAR
Kalabalık bir caddede yürüyorsun, etrafın insanlarla olu, bu
insanları tanımıyorsun. Aniden tanıdık bir yüz, yüzün gülüyor, yanına
koşuyorsun. Ağaçlarla da durum aynıdır. Bir ormanda yürürken tanıdık bir
ağaca rastlaman seni mutlu eder. Yeni insanları tanımaktan yeni
insanlarla arkadaş olmaktan sevinç duyduğun gibi ağaçları tanımaktan da
sevinç duyarsın. Şimdilik ağaçların genelde iki grupta toplandığını
öğren; Yaz ve kış iğnemsi yapraklarını dökmeyen koni biçimindeki ağaçlar
ve genel olarak sonbaharda yapraklarını döken geniş yapraklı ağaçlar.
Her zaman yeşil kalan ağaçlarda diyebileceğimiz konu biçimindeki ağaçlar
arasında ak çamı, kızılçamı, sediri, ladini vb.ni sayabiliriz. Geniş
yapraklı ağaçlar arasında ise meşe, çınar, kestane, ceviz vb.ni
sayılabilir. Ağaçlar hakkındaki bilgini çıktığın doğa yürüyüşlerinde
karşılaştığın ağaçların isimlerini ve özelliklerini bilen birinden
öğrenerek arttırabilirsin. Tanıdığın ağaçların yaprak izlerini alarak
oluşturacağın bir koleksiyona ne dersin?
İSLE YAPRAK İZİNİN ALINMASI
Bir kartonun üzerine biraz yağ sürdükten sonra kartonu mum alevine
tutarak isle. Yaprağı damarları alt kısma gelecek şekilde isli kartonun
üzerine koy. Üzerine bir gazete kâğıdı ile iyice bastırarak yaprağın
damarlarının islenmesini sağla. İslenmiş yaprağı temiz bir kâğıdın
üzerini koyduktan sonra üzerine temiz gazete kâğıdını iyice bastır.
Yaprağın izi beyaz kâğıda çıkacaktır.
MÜREKKEPLE YAPRAK İZİNİN ALINMASI
Bir cam levhanın üzerine matbaa mürekkebi sür. Yaprağı damarları alt
tarafa gelecek şekilde mürekkebin üzerine koy. Lastik bir silindiri
üzerinde gezdirerek damarları mürekkeple. Yaprağı mürekkepli taraf alta
gelecek biçimde temiz bir kağıt üzerine koy. Bir gazete kâğıdı ile
kapattıktan sonra lastik silindiri üzerinde gezdir.
ÇİÇEKLER
Bahar mevsiminde çıkılan doğa yürüyüşlerinin en güzel taraflarından
biri yılın ilk çiçeklerin görebilme mutluluğuna erişmektir. Etrafın bin
bir çeşit çiçekle çevrilidir. Yurdumuzun hemen her köşesinde
görebileceğin papatyalar, gelincikler, unutma beni çiçekleri çiğdemler
kırları süsler.
Baharın ilk müjdecisi kardelen çiçeklerinin erimeye başlayan karların
arasından başını göstermesi bir doğa harikasıdır. Doğada kendiliğinden
yetişen vahşi orkideleri, yaban güllerini seyretmeye doyum olmaz. Su
yüzünde nazlı nazlı salınan nilüferler göllerin güzelliğine güzellik
katar. İsimlerini saymakla bitiremeyeceğimiz bu güzelim çiçeklerin
korunması gerektiğini unutma.
BÜTÜN BİTKİLER ÇİÇEK DEĞİLDİR
Bütün çiçekler elbette bitkidir. Ama bütün bitkiler çiçek değildir.
Pek çok çiçeksiz bitkiye rastlayabilirsin. Bitkiler iki gruba ayrılır;
tohumlu bitkiler, tohumsuz bitkiler.
Tohumsuz bitkiler: Göllerde, sahillerimizde bulunan algler, bazıları
zararlı olup, zararlı olanları hastalıkları neden olan bakteriler, ekmek
kültüründen yenilebilir mantar türlerine kadar çeşitlilik gösteren
mantarlar, ağaç üzerlerinde rastlanan likenler, yosunlar, eğrelti otları
hep tohumsuz bitkiler sınıfına dahildir.
Bu bitkilerden yenilebilir mantarlar konusunda çok dikkatli olmalısın.
Bazı mantarların zehirli olduğunu ve zehirsiz bir mantarı zehirlisinden
ancak bu konuda uzman olan birinin ayırabileceğini unutma.
Tohumlu bitkiler: Tohumlu bitkiler insan yaşamı için çok büyük önem
taşır. Tohumlu bitkiler sayesinde beslenir, giyinir, kendimize evler
yaparız. Bu gruptaki bitkiler ottan, ağaca, bahçemizdeki çiçeklere kadar
uzanan bir çeşitlilik gösterir.
[başa dön]
|
